Waarom is de lucht blauw en de zonsondergang oranje?

Rayleigh-dispersie eenvoudig uitgelegd: waarom de lucht overdag blauw is en aan het einde van de middag oranje.

De lucht is blauw en de zonsondergang wordt oranje om dezelfde reden: de manier waarop lucht elke kleur van zonlicht verspreidt.

Zonlicht is een mengsel van kleuren

Het licht dat van de zon komt, ziet er wit uit, maar bestaat uit meerdere kleuren samen. Je kunt dit zien in een regenboog of wanneer licht door een glazen prisma gaat: het opent zich in rood, oranje, geel, groen, blauw, indigo en violet.

Elke kleur komt overeen met een ander golflengte. Rood licht heeft langere golven. Blauw en violet licht hebben kortere golven. Dit verschil in grootte is de sleutel tot het begrijpen van de kleur van de lucht.

Wat gebeurt er als licht de atmosfeer binnenkomt

De aardse atmosfeer bestaat voornamelijk uit stikstof- en zuurstofmoleculen. Deze moleculen zijn veel kleiner dan de golflengte van zichtbaar licht. Wanneer zonlicht erop botst, wordt een deel ervan naar alle kanten afgebogen. Dit fenomeen heet dispersie of verspreiding.

In het geval van zulke kleine deeltjes toonde de Britse natuurkundige Lord Rayleigh in de 19e eeuw aan dat de verspreiding niet gelijk is voor alle kleuren. Korte golven worden veel sterker verspreid dan lange golven. Daarom staat dit fenomeen bekend als Rayleigh-dispersie.

De intensiteit van de verspreiding hangt af van het omgekeerde van de vierde macht van de golflengte. Eenvoudig gezegd: als een kleur een golflengte heeft die half zo groot is als een ander, wordt deze ongeveer zestien keer meer verspreid. Blauw licht, omdat het een veel kortere golflengte heeft dan rood, wordt meerdere keren meer verspreid.

Waarom de lucht overdag blauw wordt

Met de zon hoog aan de hemel gaat het licht door de atmosfeer en verspreiden luchtmoleculen vooral het blauwe deel in alle richtingen. Dit verspreide blauw bereikt onze ogen vanuit alle punten van de hemel, niet alleen vanuit de richting van de zon. Daarom lijkt de lucht voor waar je ook kijkt blauw.

Ondertussen gaan kleuren met lange golven, zoals geel, oranje en rood, meer rechtdoor. Dat is waarom de zon zelf, gezien vanaf de grond, een licht gelige tint heeft.

Als violet meer verspreidt, waarom is de lucht dan niet violet?

Dit is een veel voorkomende vraag. Violet heeft een nog kortere golflengte dan blauw en wordt inderdaad met meer kracht verspreid. Toch ziet de lucht er niet violet uit, om drie redenen:

  • Zonlicht bevat meer blauw dan violet in zijn samenstelling.
  • Een deel van het violet wordt geabsorbeerd in de hogere lagen van de atmosfeer.
  • Onze ogen zijn veel gevoeliger voor blauw dan voor violet. De cellen in het netvlies die verantwoordelijk zijn voor kleuren nemen blauw gemakkelijker op.

Het resultaat van de mengeling van dit alles, zoals ons oog het waarneemt, is een helder blauw.

Waarom de zonsondergang oranje en rood wordt

Aan het einde van de middag en in het begin van de ochtend staat de zon laag aan de horizon. In deze positie moet het licht een veel langere luchtlaag doorkruisen voordat het je bereikt dan op het middaguur, wanneer het bijna van boven komt.

Langs deze lange weg wordt het blauw keer op keer naar de zijkanten verspreid en gaat verloren voordat het je ogen bereikt. Wat overblijft in het licht dat rechtstreeks van de zon komt, zijn de kleuren met lange golven: geel, oranje en rood. Daarom krijgen de zon en de lucht ernaast deze warme tinten.

Tegelijkertijd kan de lucht boven je hoofd nog steeds blauw blijven, omdat daar nog steeds blauw licht verspreid komt van andere richtingen.

Wat maakt sommige zonsondergangen intenser

Niet elke zonsondergang is hetzelfde. Sommige zijn subtiel; andere kleuren de hele hemel oranje of roze. Verschillende factoren spelen een rol:

  • Deeltjes in de lucht: stof, rook en vervuiling veranderen de manier waarop licht wordt verspreid. Ze kunnen de hemel roder maken of, in overmaat, donkerder en grijzer.
  • Wolken: hoge en verspreide wolken reflecteren de kleuren van de lage zon en creëren die zeer kleurrijke hemels.
  • Vochtigheid: waterdroplets in de lucht beïnvloeden ook de verspreiding en intensiteit van kleuren.
  • Vulkaanuitbarstingen: as en gassen die hoog in de atmosfeer worden geworpen, kunnen zonsondergangen in verschillende delen van de wereld voor een tijd levendiger maken.

En waarom zijn wolken wit?

De waterdroplets die wolken vormen, zijn veel groter dan luchtmoleculen. Deeltjes van deze grootte verspreiden alle kleuren min of meer gelijk, een fenomeen dat Mie-dispersie wordt genoemd. Omdat alle kleuren samen worden verspreid, ziet hun som er wit uit. Wanneer de wolk erg dik is, kan minder licht erlangs, en het onderste gedeelte wordt grijs.

Dezelfde logica verklaart waarom de hemel op dagen met veel stof of vervuiling meer witachtig wordt: grotere deeltjes in de lucht verspreiden alle kleuren en "wassen" het blauw weg.

Hoe ziet de hemel er op andere plaatsen uit

De kleur van de hemel hangt af van de atmosfeer van elke plek. Op de maan, die praktisch geen atmosfeer heeft, is er geen lucht om licht te verspreiden, dus de hemel is zelfs overdag zwart. Op Mars is de atmosfeer dun en vol met fijn stof, en de beelden die door sondes zijn verzonden, tonen een hemel met een geelagtige of karameltint overdag. Opmerkelijk genoeg verschijnt de Martiaanse zonsondergang in deze beelden blauwachtig, het tegenovergestelde van wat we hier zien.

Veelgestelde vragen

Is de lucht blauw omdat deze de zee weerspiegelt?

Nee. Dit is een populair idee, maar het is fout. De lucht is blauw vanwege de verspreiding van licht door luchtmoleculen. Eigenlijk ziet de zee er vaak blauw uit, deels omdat deze de hemel weerspiegelt.

Waarom wordt de hemel 's nachts donker als de zon nog steeds schijnt?

's Nachts staat de kant van de aarde waar je bent met de rug naar de zon. Zonder dat licht de atmosfeer boven je bereikt, is er niets om te verspreiden, en de hemel wordt donker.

Heeft de zonsopgang dezelfde verklaring als de zonsondergang?

Ja. In beide gevallen staat de zon laag en passeert het licht een lange luchtlaag, waardoor het blauw onderweg verloren gaat.

Lees ook